Proiektua
Aztarnategi hau aspalditik da ezaguna; XVIII. mendean jada, Diego Lorenzo del Prestamero Sodupe historialari arabar ospetsuak bertan “marmolezko kasko hautsi eta Saguntoko buztin asko” zegoela aipatzen baitzuen.
Hala ere, 70eko hamarkadaren amaierara eta 80koaren hasierara arte ez ziren hasi Otazibarrako lursailean erromatar terma monumental batzuen lehen sakoneko indusketak, Ramon Loza Lengaran irakasleak zuzenduak.
Esku-hartze horri esker, Arkaia mapa arkeologikoan kokatu zen eta Ptolomeok, Antoninoren Ibilbideak eta Ravennako anonimoak aipatzen duten Suestatiumeko mansioarekin lotzen hasi zen.
Esku-hartze arkeologikorik gabeko aldi luze baten ondoren, lanak 1994an berrabiarazi ziren, Euskal Ondareari buruzko 1990eko Lege berriari esker.
Arkaiako egungo herria hazten eta eguneratzen ari zen eta, ondorioz, beharrezkoak ziren premiazko esku-hartze arkeologikoak eta esku-hartze aringarriak, eta horiek hainbat arkeologo taldek egin zituzten denboran zehar gaur egunera arte, eta aztarnategiari buruzko ezagutza orokorra izugarri zabaldu zen.
2015 urtean, Otazibarrako lursailean agertutako material aztarna guztiak aztertu ondoren, dokumentazio arkeologiko zahar guztia analizatu zen; lursail honetakoa zein Arkaiako egungo herri osoan banatutako beste batzuetakoa. Lan horien fruituak “Las termas romanas de Arkaya/Suestatium. Memoria de las intervenciones arqueológicas en Otazibarra (1976-1982)” izenburuko monografia batean argitaratu ziren, Arabako Aztarnategien Memoria bildumaren barruan. Argitalpen horretan, une horretara arte eskuragarri zegoen informazio guztia eman zen argitara eta interpretazio ondorio batzuk zirriborratu ziren, betiere Suestatiumeko civitas zaharrean hiria egituratzen zuten terma publiko batzuk zeudelako ideiari buruzkoak.
Argitalpen horretatik urtebete eskasera, Arkaiako aztarnategi arkeologikoa hobetzeko proiektua hasi zen. Lehenengo fasean, Otazibarrako lursaileko aztarnak baino ez ziren ikertu. Lursail hori Arabako Foru Aldundiaren jabetzakoa zen, eta tradizioz erromatar garaiko terma batzuekin lotuta zegoen.
Nabarmentzekoa da 2020-2022 aldian gauzatutako proiektua,Euskal Kultura Ondarea defendatu, aberastu, babestu eta zabaltzeko, Eusko Jaurlaritzako Kultura eta Hizkuntza Politika Sailaren deialdiaren barruan. Horri esker, aztarnategia jende guztiarentzat ireki ahal izan zen, eta Arkaiako hirigunean integratutako “parke arkeologiko” bihurtzeaz gain, haren itxura, zabalkunde kalitatea eta interes turistikoa asko duindu ziren.
Lursail horretako lanak amaituta, 1976 eta 1982 urteen artean Ramón Loza Lengaranek zuzendutako indusketa arkeologikoarekin hasitako etapa bat itxi zela iritzi genion, baina beste berri bat irekitzen zela, helburu nagusia aztarnategiko beste leku batzuetan lokalizatu ziren eta une horretara arte bisitariei erakutsi ezin izan zitzaizkien lekukotasun guztiei balioa ematea zuena.
Aztarnategia osorik zabaltzeko proiektu hau 2023-2025 urteen artean gauzatu zen, berriro ere deialdi beraren babespean. Horri esker, aztarnategiari buruzko ezagutza izugarri hobetzeaz gain, bildutako informazioari esker, eta baita antzinako indusketei eta presazko arkeologiaren emaitza berrienei esker eskuragarri zegoenari esker ere, ibilbide arkeologiko bat eta interpretazio zentro txiki bat garatu dira, lekuko historia modu didaktiko eta dibulgatzailean azaltzen duen ikus-entzunezko batekin.
Gaur egun, hirurteko berri baten barruan gaude, Eusko Jaurlaritzak aztarnategiko arkeologia-jarduerarako emandako dirulaguntza bati esker. Helburua aztarnategia ahalik eta modu gehienetan ikertzea eta zabaltzea da oraindik ere.
Ibilbide arkeologikoa osatu nahi dugu, indusketetara bisitak antolatu, hainbat gairi buruzko hitzaldiak eman, Bolatokiko interpretazio-zentroa eduki berriekin hobetu, etab. Eta, nola ez, aztarnategiko puntu batzuetan induskatzen jarraitu, kokaleku honi buruzko informazio historikoa zabaltzen jarraitzeko, ondoren zuekin guztiekin partekatu ahal izateko.