Erdi Arotik gaur egunera

Inguruko beste hispaniar hiri batzuk bezala, Suestatium, ere, K.o. II. mendearen hirugarren laurdenetik aurrera, askoz ere okerragoa den errealitate berri batera egokitu behar izan zen, hainbat faktoreren ondorioz (Inperioaren ezegonkortasun handiagoa, mezenasgorik eza, uholdeak, etab.). Horrek guztiak bertako eraikin eta azpiegitura publiko nagusiak desagertzea eta bertako etxe asko jenderik gabe geratzea eragiten du. Gainbehera horrek ez du esan nahi lekua erabat utzi zenik, penintsulako beste kokaleku batzuetan bezala, baizik eta abagune berri horretara egokitzen dela. Garai ilunak izan ziren (IV-VI. mendeak), eta garai horri buruzko informaziorik ia ez dago, toki hartan jendeak bizitzen jarraitzen zuela, besterik ez.
VII. eta VIII. mendeetan hasi ginen datu gehiago jasotzen, egungo Andre Mariaren Jaiotzaren parrokia-elizaren inguruan induskatutako hainbat egiturari (zereala gordetzeko siloak, etxoletako zutoinetarako zuloak, etab.) buruzko dokumentazioari esker. Aurkikuntza horiek tokiaren konfigurazioan eta antolamenduan aldaketak izan zirela adierazten dute. Gune nagusia jada ez da izango antzinako foroa, ez eta harrobi eta bazterreko hileta-espazio gisa erabiltzen diren haren inguruak ere, gune berri horretara aldatzen baita. Han metatzen dira lekukotzak, segur aski gaur egun oraindik oso ezaguna ez den erlijio-eraikinen bat egongo zelako, nekropoli garrantzitsu bati lotua. Herrixka baten hasierak dira, urteak joan ahala finkatzen joan zena, eta “Donemiliagako goldea” izenez ezagutzen den 1025eko dokumentu batean Arcahia gisa aipatua agertzen dena.
Deigarria da kronologia osorik Erdi Arokoa den etapa berri honek aztarnategia berriro ere lehengo leku berean kokatzea, leku horretan bizitzen hasi zirenean bezala. Habitat leku bera lehenestea lurzoruaren egoera hobearen ondorioa izan daiteke, uholde-arrisku txikiagoko eremua baita.



